Osnivanjem Čitaonice po oslobođenju i pripajanju Pirota Kneževini Srbiji 1879. godine, koja će i podstaći razvoj bibliotekarstva u pirotskom kraju, otpočeo je kompleksan razvojni put Narodne biblioteke Pirot, ustanove kulture sa najdužom tradicijom u gradu. Čitaonica pirotska osnovana je s misijom “da jača nacionalnu svest, uzdiže kulturno-obrazovni nivo građana, afirmiše duhovne vrednosti, razvija ljubav prema knjizi” i predstavljala je protivtežu Čitaonici “Prosveta” još iz turskog vremena, koja je dejstvovala pod jakim bugarskim uticajem. Javna biblioteka u Pirotu osnovana je 14. januara 1909. godine Ukazom kralja Petra I Karađorđevića i zajedno sa negotinskom prva je državno finansirana javna biblioteka u Srbiji. Rad Biblioteke ubrzo su prekinuli balkanski ratovi, a potom i Prvi svetski rat.
Nakon Drugog svetskog rata, 17. maja 1947. godine, osnivačkim aktom Narodnog fronta Pirota, započinje rad Gradska biblioteka koja će u narednim decenijama postati jedno od najznačajnijih kulturnih središta pirotskog kraja. Neposredni period po njenom osnivanju karakterističan je po velikom entuzijazmu i angažovanju na popularizaciji knjige i čitanja. Sa tridesetak ogranaka stacioniranih u selima, industrijskoj zoni grada, trafici-filijali i sa bibliobusom u vlasništvu biblioteke koji je obilazio naselja jednom nedeljno po utvrđenom planu, Narodna biblioteka Pirot je imala jednu od najrazvijenijih bibliotečkih mreža u zemlji. Razvijanje bibliotečke mreže, organizovanje književnih večeri, filmskih projekcija, ali i održavanje kurseva stranih jezika, okupljanje likovnih talenata, formiranje lutkarskog pozorišta, orkestra Društva prijatelja muzike koji je pratio književne programe, izdavanje dečjeg lista Glas najmlađih doprineli su da Biblioteka zaista postane centar kulturnih dešavanja ne samo u gradu već i šire, za šta je nagrađena Sedmojulskom poveljom 1963. i nagradom “Milorad Panić Surep” 1980. godine.
Uprkos zapaženim rezultatima na polju širenja kulture, Biblioteka nije uspela da se izbori da dobije funkcionalnu centralnu bibliotečku zgradu u samom gradu, što će se ispostaviti kao ozbiljan izazov u njenom radu. Do 1965. godine bila je smeštena u prostorijama nekadašnje kafane “Solun” da bi potom bila preseljena u novosagrađenu zgradu preko puta, u dva adaptirana stana i nekoliko prizemnih prostorija preuređenih u pozajmna odeljenja. Taj privremeni smeštaj potrajao je pune četiri decenije. Početkom 2006. godine uslediće novo preseljenje, u Dom Vojske, gde je deo sprata adaptiran i predat Biblioteci na korišćenje, dok je na staroj lokaciji ostala tzv. Čitaonica (pozajmno odeljenje za odrasle korisnike sa salom za javne skupove). Godine 2024. Narodna biblioteka Pirot obeležila je sto četrdeset i pet godina od osnivanja prvog čitališta i razvoja bibliotekarstva u pirotskom kraju – useljenjem u nov rekonstruisani prostor nekadašnjeg Doma Vojske, današnjeg Kulturnog centra Pirot.
Obnovljen prostor Biblioteke doživeo je temeljnu transformaciju – od tradicionalnog do otvorenog i funkcionalnog, prilagođenog potrebama svih korisnika. U okviru biblioteke sada postoje posebno uređeni prostori: pozajmno odeljenje za odrasle korisnike, zavičajno, naučno odeljenje, odeljenje za decu i mlade sa interaktivnim sadržajima i kutkom za neformalna druženja, multifunkcionalna sala za razne događaje i javne skupove (tzv. Staklena sala) kao i mala sala, kutak za neformalna druženja i čitaonica za nesmetani rad. Svaki segment prostora projektovan je i osmišljen tako da podstiče boravak i povratak korisnika.
