Narodna biblioteka Pirot

Na sastanku, održanom 15.11.2025. godine, žiri u sastavu: prof. dr Danijela Kostadinović, predsednik, dr Slađana Ilić, član i Miloš Sokolović, član, doneo je jednoglasnu odluku da romanu Nebojše Lapčevića Sejač (Agora 2024) dodeli Nagradu „Slobodan Džunić”. Nagrada se dodeljuje prvi put ove godine za najbolje prozno delo objavljeno u prethodnoj kalendarskoj godini. Nagradu dodeljuje Narodna biblioteka Pirot uz podršku Ministarstva kulture i Grada Pirota.

Obrazloženje

Roman Sejač Nebojše Lapčevića zasnovan je na jasno profilisanom spoju ikoničnog, poetskog i epskog izraza, biblijske simbolike i mitopoetizovane slike Tromoravlja kao sakralnog prostora i teofanije. Koncipiran je kao složena pripovedna celina u kojoj se, kroz dvadeset i četiri poglavlja, razvija više međusobno povezanih pripovednih tokova. Uz izuzetnu posvećenost jeziku kao “istini bića” i osećaju za društveno-politički i istorijski trenutak, pisac u ovom delu znalački prekoračuje realističke granice, vodeći čitaoce kroz fluidne i snovidne svetove stvaranja i umetničkog nadahnuća.

S druge strane, u pojedinim segmentima javljaju se i kratke dokumentarne celine, koje dodatno povezuju tematsku i semantičku ravan romana. One dopunjuju glavnu pripovednu liniju i omogućavaju sagledavanje porekla ključnih motiva. Takav postupak nije samo stilska osobenost, već pripovedačka strategija kojom Lapčević dosledno gradi svoju prozu na granici stvarnog i prividnog. Zbog toga roman od samog početka pokazuje ambiciju da prevaziđe okvire “priče” i postane prostor  u kojem se prepoznaju dublji slojevi kulturne, duhovne i jezičke memorije.

U nastojanju da pronađe intimni zaklon u otuđenom i dehumanizovanom svršetku dvadesetog veka, glavni junak romana, kompozitor Adam Dedinac, traga za mestom gde bi mogao da dovrši operu. On povezuje dokumentarne tragove porodične istorije – tapiju iz 1833. godine iz Jankove klisure, nasleđenu od čukundede Đorđija – sa refleksijama o odnosu eros-creatio. Tapija služi kao polazište za tajanstveni liberto anonimnog libretiste venecijanskog porekla, čiji put do kompozitora Adama pokreće nelinearnu naraciju sa osloncem na biblijski motiv o Sejaču. Značaj zrna i sejanja, vinograda i vinoruja svedoči o umetničkoj snazi i postojanosti tradicije, što Lapčevića poetički približava Slobodanu Džuniću, na šta dodatno upućuje i naziv prve Džunićeve pripovetke Zrna iz 1951. godine.

Uvođenjem porodičnog nasleđa u pripovednu strukturu, autor dokumentu pripisuje ulogu pokretača narativa, ali i sredstva koje posreduje između istorijske i umetničke istine. Na taj način, Lapčević pokazuje da tapija nema samo simboličnu ili sentimentalnu vrednost već je okosnica duhovne samospoznaje i uspostavljanja šireg opsega kulturnog pamćenja. Odatle proizlazi moć liberta da pokrene nove stvaralačke ideje u Adamu. Početna autorova zamisao da se, polazeći od biblijskog motiva Sejača, pripoveda i o svetu danas, prerasta u roman o umetniku i stvaralačkom procesu.

Adam pohodi Zakos livadu, terra incognita, na kojoj se jedino može čuti rajska muzika. Umetnik će svoju operu posvetiti čistoti prirode u slavu Bogu, gde je moguće odvojiti žito od kukolja. Bacajući u njivu note-klijavice, kaže: “Posejao sam njivu na sve četiri strane sveta kao zemnu ušteđevinu.” Postavaljajući prirodu kao merilo čovekove sposobnosti da prepozna smisao i granice sopstvenog delovanja, likovi Evgenije, Petre, Koste Pamjatnika, Sare, Angela Tice i Biničkog unose u roman različite obrasce bliskosti, odgovornosti i iskušenja.

Iako su likovi, uglavnom, umetnici, njihov angažman odvija se izvan dominantnih društvenih modela. Ne samo u savremenom trenutku, već i u širem vremenskom rasponu, oni deluju sa margine, što nije posledica spoljašnjih okolnosti, već njihovo prirodno, samoprihvaćeno mesto postojanja. Takav položaj diskretno se naslućuje kroz Adamove relacije sa učenicom Petrom Ribnik, suprugom Evgenijom i prijateljem Kostom Pamjatnikom. Dok su odnosi s Petrom i Kostom ograničeni na sadašnjost, odnos sa Evgenijom vodi u prošlost, otkrivajući intimnu sferu koja je u raskoraku sa stvaraočevom težnjom ka apsolutnoj slobodi.

Retrospektivni fragmenti sadrže dva važna činioca romana: erotiku i folkor. Pitanje odnosa između muškarca kao stvaraoca i žene kao saputnice postavljeno je u korelaciji sa simbolikom svetlosti, vode i zemlje. U Lapčevićevom tekstu žena je i muza i svedok, i eros i tanatos. Upravo zato, prostor ženskog u Sejaču ostaje delimično nedostupan, kao unutrašnja terra incognita koja se ne može do kraja razumeti bez iščitavanja celokupnog autorovog opusa.

Glavni junak Adam okrenut je mitskom toposu smeštenom u dodiru moravskih i rasinskih vodotokova, “sa Kopaonikom kao hramom… Jedna vrsta Sejačeve ruke nad plodnim njivama i selima kraj Mojsinjske Svete Gore…”. U široj simboličkoj ravni, taj predeo je oblikovan kao svetilište – mesto susreta sa uzvišenim. Tu se javlja i lik Koste Pamjatnika, stradalnika i grešnika, u čijoj se priči spajaju protivurečni društveno-istorijski i filozofsko-umetnički delovi romana. Na jednom planu, seni komitetske prošlosti oživljavaju u likovima Suslova, Kulturnika i Aca Kučka, opisujući političku klimu druge polovine dvadesetog veka. Na drugom, čuveni kompozitor Stanislav Binički na bajkovitim obalama Morave gradi pozornicu na koju će okupiti meštane jasičkog kraja u nadi da će unisonim glasom prizvati Boga.

Stoga nije nimalo slučajno što su istorija i muzika u ovoj knjizi tako tesno povezane. Istorija otkriva sliku sveta koji tone u obesmišljenost, a muzika odražava eros stvaranja, stremljenje kosmosu koje, u krajnjoj instanci, vodi pročišćenju i katarzi. U tom odnosu značajno je i etičko dejstvo muzike, o čemu je još Platon pisao u Državi, ističući da ritam i harmonija najdublje prodiru i najsnažnije dotiču duševnu nutrinu. Polazeći od tradicionalne veze muzike sa etosom i shvatanje čoveka kao bića koje u sebi nosi odsjaj božanskog, Lapčević uvodi lik Angel Tice, čiji čin polaganja zrna u saksiju na balkonu Adamovog i Evgenijinog stana funkcioniše kao inicijalni znak obnavljanja života.

U romanu Sejač, istoimena Van Gogova slika na koricama deluje kao vizuelni i konceptualni ekvivalent. Intertekstualni slojevi – stihovi iz Psalama Davidovih, Van Gogova razmatranja prirode i umetnosti i misli Miloša Crnjanskog iz Dnevnika o Čarnojeviću – nadovezuje se na biblijsku parabolu o sejaču, konstituišući ideju umetnosti kao autentične slobode, kao semena posađenog u dobru zemlju koja donosi obilan rod. U tom kontekstu pred nama se otvara čitanje figure “sejača” kao božanskog davaoca polja i semena, koji omogućava sam čin setve, nicanja i daljeg rasta.

Jednoglasna odluka žirija da romanu Sejač Nebojše Lapčevića dodeli nagradu “Slobodan Džunić” za najbolje prozno delo u prethodnoj godini uslovljena je ne samo visokim književnim dometima nagrađenog dela, već i potrebom da se od samog početka ustanove kriterijumi koji podrazumevaju umetničku složenost, tematsku relevantnost i inovativnost unutar žanrovskog okvira. Reč je o nagradi koja, već svojim prvim laureatom, ukazuje na potrebu da se savremena srpska proza sagledava u dijalogu sa tradicijom.

Imajući u vidu sve navedeno, žiri sa velikim zadovoljstvom konstatuje da ovaj roman predstavlja izuzetan doprinos savremenoj srpskoj književnosti i da u potpunosti zaslužuje priznanje “Slobodan Džunić”.

^{Autor fotografije: Anđelko Vasiljević}